Osmanlı Devletinde Demokratikleşme Hareketleri

Osmanlı Devletinde Demokratikleşme Hareketleri

OSMANLI DEVLETİNDE DEMOKRATİKLEŞME HAREKETLERİ

Fransız İhtilali ile ortaya çıkan adalet, eşitlik, özgürlük, demokrasi gibi ilkeler Osmanlı Devleti’nde de etkili olmuş, bu da demokratikleşme hareketlerinin yapılmasını zorunlu kılmıştır. Bunları kısaca şöyle sıralayabiliriz.

TANZİMAT FERMANI (1839):

İstanbul’daki Gülhane Parkında okunduğu için Gülhane Hatt-ı Hümayunu olarak da bilinir. Padişah Abdülmecid döneminde ilan edilmiştir.

İlan edilme amacı;

• Avrupalıların iç işlerimize karışmasını önlemek,
• Milliyetçilik akımının etkilerini azaltmak,
• Azınlıkların devlete bağlılıklarını arttırmaktır.

Bazı Maddeleri:

• Herkesin can ve mal güvenliği sağlanacak,
• Mahkemeler açık, yargılamalar adil olacak,
• Herkes gelirine göre vergi ödeyecek,
• Herkes kanun önünde eşit olacak,
• Özel mülkiyet hakkı verilecek,
• Askerlik zorunlu olacak ve belli bir süreyle sınırlandırılacak

Önemi:

• Osmanlı Devleti’nde anayasal düzene geçişin ilk aşamasıdır.
• Kanunun her gücün üstünde olduğu kabul edilmiştir. (Hukukun üstünlüğü ilkesi)
• Batılılaşma hareketleri hız kazanmıştır.

ISLAHAT FERMANI (1856):

1853-1856 Osmanlı Rus (Kırım) Savaşı sonrasında düzenlenen Paris Konferansı sırasında ilan edilmiştir.

İlan edilme amacı:

• Avrupalıların azınlıkları bahane ederek içişlerimize karışmalarını önlemek,
• Azınlıkların devlete bağlılıklarını arttırmaktır.

Bazı Maddeleri:

• Müslüman olmayan halkın din ve vicdan özgürlüğü sağlanacak
• Azınlıkları küçük düşürücü deyimler kullanılmayacak
• Azınlıklar da devlet memuru olabilecek, kendi okul ve hastanelerini açabilecek
• Azınlıklar bedel ödeyerek askerlikten muaf olabilecek

Önemi:

Islahat Fermanı ile azınlıklara yeni haklar tanınmış ve Hristiyan halka tanınan haklar genişletilmiştir.

1. MEŞRUTİYET (1876):

• Tanzimat ve Islahat Fermanlarının istenilen sonucu vermemesi,
• Azınlıkların bağımsızlık isyanlarına hız vermesi ve
• Avrupalıların içişlerimize karışmaya devam etmesi

üzerine Jön Türkler (Genç Osmanlılar) olarak bilinen aydınlar, II. Abdülhamid’i meşrutiyeti ilan etmek şartıyla tahta çıkardılar. II. Abdülhamit tahta çıktıktan sonra Kanun-u Esasi (anayasa) hazırlandı ve meşrutiyet ilan edildi. (1876)

Meşrutiyetin ilan edilme amacı;

• Azınlıkların devlet yönetiminde yer almalarına imkân vererek Avrupalıların içişlerimize karışmalarına engel olmak,
• Azınlık isyanlarını sona erdirmek ve
• Devletin dağılmasını önlemekti.

Meşrutiyetin İlanının Önemi:

• Türk tarihinde ilk defa anayasal düzene geçildi.
• Yeni bir yönetim şekli olan meşrutiyet yönetimi uygulanmaya başlandı.
• Halk ilk defa seçme ve seçilme yetkisini kullanarak yönetime katıldı.
• Halk tarafından seçilen Meclis-i Mebusan ve padişah tarafından seçilen Meclis-i Ayan adında iki meclis açıldı.

Kavram Bilgisi:

Meşrutiyet: Monarşi (krallık/padişahlık) ile yönetilen ülkelerde hükümdarın başkanlığı altında kurulan meclis yönetimine dayanan hükümet biçimidir. Yani meşrutiyet yönetiminde padişahın yanı sıra meclis ve anayasa vardır.

(Meşrutiyet= Padişah + Anayasa + Meclis)

Bilgi: I. Meşrutiyetin ilanından sonra azınlık milletvekillerinin uzlaşmaz tutumunu ve devlet aleyhine olan çalışmalarını gören padişah II. Abdülhamit, anayasanın kendisine verdiği yetkiye dayanarak ve 1877-1878 Osmanlı Rus Savaşını bahane ederek meclisi kapattı ve meşrutiyete son verdi.

Püf Nokta:

Meşrutiyet yönetimine son verilmesi, demokratikleşme çalışmalarının kesintiye uğramasına neden olmuştur.

1. MEŞRUTİYET(1908):

Meşrutiyet yanlısı aydınlar İttihat ve Terakki adında bir cemiyet kurarak subaylar ve aydınlar arasında örgütlendiler. Selanik’te çıkardıkları isyan büyüyünce padişah II. Abdülhamit meşrutiyeti ikinci kez ilan etmek zorunda kaldı. Anayasa yürürlüğe girdi ve meclis yeniden açıldı. (1908)

31 MART OLAYI (13 Nisan 1909):

• Meşrutiyet yönetimine karşı olanlar 13 Nisan 1909’da (Rumi takvime göre 31 Mart) İstanbul’da bir ayaklanma çıkardılar.
• Bu ayaklanma Selanik’ten gelen ve Kurmay Başkanı Mustafa Kemal olan Hareket Ordusu tarafından bastırıldı. II. Abdülhamit tahttan indirildi. V. Mehmet (Reşat) padişah oldu. Devlet yönetimi İttihat ve Terakki Partisinin eline geçti.

Püf Bilgi:

31 Mart Olayı, Osmanlı Devletinde mevcut yönetime karşı girişilen ilk isyandır.